اسماعیل خاکسار شهمیرزادی، پژوهشگر حوزه گردشگری در یادداشتی نوشت: موزه‌ها در نگاه نخست ممکن است مکان‌هایی برای نگهداری اشیای کهن به نظر برسند، اما در حقیقت فراتر از یک مخزن تاریخی‌اند؛ آن‌ها روایتگران تمدن، مراکز آموزش عمومی و پل ارتباطی میان گذشته، حال و آینده به شمار می‌آیند.در تعریفی که شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM) ارائه کرده، موزه نهادی دائمی و در خدمت جامعه است که با گردآوری، حفاظت، پژوهش و نمایش میراث ملموس و ناملموس، به توسعه فرهنگی و آگاهی عمومی کمک می‌کند. این تعریف نشان می‌دهد که موزه‌ها تنها محل نگهداری آثار نیستند، بلکه نهادهایی فعال در تولید دانش، روایت تاریخ و تقویت هویت فرهنگی جوامع به شمار می‌روند.

یکی از مهم‌ترین کارکردهای موزه‌ها، حفاظت از میراث فرهنگی است؛ میراثی که در قالب آثار باستانی، اشیای هنری، اسناد تاریخی و دستاوردهای تمدنی به ما رسیده است. این آثار در واقع شناسنامه فرهنگی یک ملت‌اند و هر یک بخشی از داستان طولانی شکل‌گیری یک تمدن را روایت می‌کنند. موزه‌ها با بهره‌گیری از روش‌های علمی حفاظت، مرمت و نگهداری، این گنجینه‌های ارزشمند را در برابر فرسایش زمان، آسیب‌های محیطی، سرقت و قاچاق محافظت می‌کنند.

اما اهمیت موزه‌ها تنها به حفاظت از آثار محدود نمی‌شود. موزه‌ها نقش مهمی در تفسیر و روایت تاریخ دارند. هر شیء تاریخی زمانی معنا پیدا می‌کند که در بستر فرهنگی و تاریخی خود معرفی شود. یک ظرف سفالی، یک نسخه خطی یا یک اثر هنری، وقتی در قالب روایت علمی و فرهنگی ارائه شود، به منبعی برای آموزش عمومی و درک بهتر گذشته تبدیل می‌شود. از همین رو موزه‌ها یکی از مهم‌ترین ابزارهای آموزش غیررسمی در جوامع مدرن به شمار می‌روند.

در دهه‌های اخیر، نقش موزه‌ها در صنعت گردشگری نیز بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. گردشگری فرهنگی یکی از مهم‌ترین شاخه‌های گردشگری جهانی محسوب می‌شود و موزه‌ها در قلب این نوع گردشگری قرار دارند. بسیاری از گردشگران در سفرهای خود به دنبال شناخت تاریخ و فرهنگ مقصد هستند و بازدید از موزه‌ها یکی از اصلی‌ترین راه‌های تحقق این هدف است.

بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی گردشگری، بخش قابل توجهی از سفرهای بین‌المللی با انگیزه بازدید از جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی انجام می‌شود. در این میان، موزه‌ها به‌عنوان مراکزی که مجموعه‌ای از آثار تاریخی و هنری را در یک فضای علمی و فرهنگی گرد هم آورده‌اند، از مهم‌ترین مقاصد گردشگری فرهنگی به شمار می‌روند.

توسعه موزه‌ها می‌تواند به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به رونق اقتصادی نیز منجر شود. افزایش تعداد بازدیدکنندگان، ایجاد فرصت‌های شغلی در حوزه‌های راهنمای گردشگری، مرمت، مدیریت فرهنگی و خدمات وابسته، و همچنین تقویت صنایع‌دستی و تولیدات فرهنگی از جمله پیامدهای مثبت پیوند میان موزه و گردشگری است. تجربه بسیاری از کشورها نشان داده که سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌های موزه‌ای، نه‌تنها یک اقدام فرهنگی بلکه راهبردی اقتصادی برای توسعه پایدار به شمار می‌آید.

در ایران، با پیشینه‌ای چند هزار ساله از تمدن و فرهنگ، موزه‌ها ظرفیتی کم‌نظیر برای روایت تاریخ دارند. از «موزه ملی ایران »که آثار ارزشمندی از دوره‌های پیشاتاریخ تا دوران اسلامی را در خود جای داده، تا «موزه فرش ایران»که هنر-صنعت دیرینه ایرانی را به نمایش می‌گذارد، و نیز «موزه رضا عباسی، موزه ملک، موزه هنرهای معاصر تهران» و ده‌ها موزه منطقه‌ای در شهرهای مختلف، همگی گنجینه‌هایی هستند که می‌توانند نقش پررنگ‌تری در معرفی هویت ایرانی به جهان ایفا کنند.

برای نمونه، موزه ملی ایران با نمایش آثاری چون کتیبه‌ها، سفالینه‌های باستانی و اشیای متعلق به تمدن‌های کهن فلات ایران، روایتگر بخشی مهم از تاریخ بشر است. این ظرفیت می‌تواند در کنار معرفی محوطه‌های ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، ایران را به یکی از قطب‌های گردشگری فرهنگی منطقه تبدیل کند. اما تحقق این هدف، نیازمند تقویت زیرساخت‌های نمایش، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، تولید محتوای چندزبانه و ارتقای تجربه بازدیدکننده است.

حفظ آثار تاریخی، تنها مسئولیت نهادهای دولتی نیست؛ بلکه نیازمند مشارکت عمومی و افزایش آگاهی اجتماعی است. هر آسیب به یک اثر تاریخی، در واقع آسیبی به حافظه جمعی و سرمایه فرهنگی کشور است. موزه‌ها می‌توانند با اجرای برنامه‌های آموزشی، کارگاه‌ها و رویدادهای فرهنگی، جامعه را نسبت به اهمیت صیانت از میراث فرهنگی حساس‌تر کنند. تجربه جهانی نشان داده جوامعی که شهروندان آن نسبت به میراث خود احساس تعلق دارند، در حفظ آن موفق‌تر عمل می‌کنند.

در نهایت، روز جهانی موزه یادآور این نکته اساسی است که موزه‌ها متعلق به گذشته نیستند؛ آن‌ها نهادهایی زنده و پویا هستند که آینده فرهنگی یک ملت را شکل می‌دهند. موزه‌ها حافظان هویت ملی‌اند و در عین حال، می‌توانند موتور محرک گردشگری فرهنگی و توسعه اقتصادی باشند. پاسداشت و تقویت موزه‌های فاخر ایران، نه‌تنها ادای دین به تاریخ که سرمایه‌گذاری برای فردای فرهنگی کشور است؛ فردایی که در آن، میراث کهن ایران همچنان الهام‌بخش نسل‌های آینده و مایه گفت‌وگوی فرهنگی با جهان خواهد بود.

انتهای پیام/